Một số điểm đáng chú ý trong dự thảo Bộ Luật Hình sự sửa đổi

1. Bộ Công an đề xuất tăng án tù với nhiều tội danh

Một nội dung đáng chú ý của dự thảo là đề xuất tăng mức phạt tù đối với một số tội phạm đang có diễn biến phức tạp, xâm hại trực tiếp đến danh dự, nhân phẩm và quyền tự do của con người. Đồng thời, đề xuất này cũng hướng đến các hành vi phạm tội mang tính gian dối, gây nhiều bức xúc trong xã hội thời gian qua, cũng như các tội phạm có mức thu lợi bất chính lớn. Thực tiễn cho thấy, mức hình phạt hiện hành đối với một số tội danh này còn thấp, chưa thực sự tương xứng với tính chất, mức độ nguy hiểm của hành vi, chưa bảo đảm tính răn đe, phòng ngừa tội phạm và công bằng trong chính sách hình sự.

Dưới đây là các tội được đề xuất tăng án, kèm mức phạt hiện nay. Dự thảo chưa nêu cụ thể sẽ tăng bao nhiêu.

Tội danh	Hình phạt nhẹ nhất	Hình phạt nặng nhất
Làm nhục người khác (Điều 155)	Cảnh cáo	5 năm tù
Vu khống (Điều 156)	10 triệu đồng	7 năm tù
Bắt, giữ hoặc giam người trái pháp luật (Điều 157)	3 năm cải tạo không giam giữ	12 năm tù
Vận chuyển trái phép hàng hóa, tiền tệ qua biên giới (Điều 189)	20 triệu đồng	10 năm tù
Quảng cáo gian dối (Điều 197)	10 triệu đồng	3 năm cải tạo không giam giữ
Lừa dối khách hàng (Điều 198)	Cảnh cáo	5 năm tù
Trốn thuế (Điều 200)	100 triệu đồng	7 năm tù
Vi phạm quy định về nghiên cứu, thăm dò, khai thác tài nguyên (Điều 227)	300 triệu đồng	7 năm tù
Vi phạm quy định về khai thác, bảo vệ rừng và lâm sản (Điều 232)	50 triệu đồng	10 năm tù

 

2. Bổ sung thêm hình phạt lao động công ích

Theo khoản 4 Điều 36 Bộ luật Hình sự 2015, “lao động phục vụ cộng đồng” không phải là hình phạt độc lập mà chỉ là biện pháp hỗ trợ với người bị phạt cải tạo không giam giữ nhưng không có việc làm. Thời lượng tối đa 4 giờ mỗi ngày, 5 ngày mỗi tuần; được miễn với một số nhóm như phụ nữ mang thai, người khuyết tật nặng.

Theo dự thảo, Bộ Công an đề xuất bổ sung “lao động công ích” là một hình phạt trong hệ thống hình phạt của Bộ luật Hình sự. Theo đó buộc người bị kết án phải thực hiện một số công việc phục vụ cộng đồng ngoài thời gian học tập, lao động chính và không được trả lương.

Nếu được thông qua, đây sẽ là nghĩa vụ pháp lý mà người bị kết án phải chấp hành theo bản án, quyết định của Tòa án, không còn phụ thuộc vào điều kiện người đó có việc làm hay không.

Theo cơ quan soạn thảo, việc bổ sung hình phạt này nhằm đa dạng hóa các loại hình phạt, tăng tính giáo dục, hướng thiện và phục hồi đối với người phạm tội, qua đó góp phần phòng ngừa tái phạm. Đồng thời, đây cũng được xem là giải pháp thay thế phù hợp cho hình phạt tiền trong trường hợp người phạm tội không có khả năng tài chính để thi hành.

Bên cạnh đó, lao động công ích còn có thể góp phần giảm áp lực cho hệ thống giam giữ, giảm chi phí xã hội phát sinh từ việc chấp hành hình phạt tù và tạo ra giá trị trực tiếp cho cộng đồng thông qua kết quả lao động. Đây cũng là hình phạt đã được nhiều quốc gia áp dụng trên thực tế.

3. Đề xuất xử lý hình sự luật sư không tố giác thân chủ đang chuẩn bị phạm tội

Hiện nay, theo khoản 3 Điều 19 Bộ luật Hình sự 2015, số 100/2015/QH13 được sửa đổi bổ sung bởi khoản 5 Bộ luật Hình sự sửa đổi 2017, số 12/2017/QH14 quy định:

- Người không tố giác là người bào chữa không phải chịu trách nhiệm hình sự, trừ trường hợp không tố giác các tội xâm phạm an ninh quốc gia hoặc tội khác là tội phạm đặc biệt nghiêm trọng do chính người mà mình bào chữa đang chuẩn bị, đang thực hiện hoặc đã thực hiện mà người bào chữa biết rõ khi thực hiện việc bào chữa.

Theo đó, quy định này là nhằm bảo đảm sự tin cậy tuyệt đối giữa luật sư và thân chủ, tạo điều kiện cho quyền bào chữa, một quyền hiến định, được thực thi trọn vẹn.

Tuy nhiên, theo Bộ Công an, quy định nêu trên vẫn còn điểm chưa phù hợp. Cụ thể, đối với hành vi phạm tội mà thân chủ đã thực hiện trước thời điểm người bào chữa tham gia tố tụng, việc người bào chữa không bị truy cứu trách nhiệm hình sự về hành vi không tố giác là hợp lý, bởi đây là thông tin gắn với hoạt động bào chữa nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của thân chủ. Trong khi đó, đối với trường hợp thân chủ đang chuẩn bị thực hiện hoặc đang thực hiện hành vi phạm tội, kể cả trường hợp phạm tội mới hoặc tiếp diễn hành vi phạm tội, thì đây không còn là nội dung thuộc phạm vi bảo vệ của hoạt động bào chữa.

Do đó, nếu người bào chữa biết rõ thân chủ đang chuẩn bị thực hiện hoặc đang thực hiện tội phạm mà không tố giác thì được cho là chưa phù hợp với nguyên tắc mọi hành vi phạm tội phải được phát hiện, ngăn chặn và xử lý kịp thời. Vì vậy, việc tiếp tục miễn truy cứu trách nhiệm hình sự đối với người bào chữa trong trường hợp này bị đánh giá là chưa thật sự hợp lý.

Vì thế, dự thảo đề xuất sửa đổi quy định về miễn trừ trách nhiệm hình sự đối với luật sư, người bào chữa trong hành vi không tố giác tội phạm, nhằm cân bằng giữa nghĩa vụ bảo mật thông tin, đạo đức nghề nghiệp của người bào chữa với yêu cầu bảo vệ an toàn xã hội và ngăn chặn tội phạm từ sớm, từ xa, theo định hướng lấy phòng ngừa là chính.

4. Mở rộng các đối tượng không buộc phải tố giác với người nhà của người phạm tội

Hiện nay, theo Điều 18, Điều 19 Bộ luật Hình sự 2015, số 100/2015/QH13 quy định, người che giấu tội phạm là ông, bà, cha, mẹ, con, cháu, anh chị em ruột, vợ hoặc chồng của người phạm tội không phải chịu trách nhiệm hình sự, trừ trường hợp che giấu các tội xâm phạm an ninh quốc gia hoặc tội đặc biệt nghiêm trọng khác.

Theo Bộ Công an, phạm vi các chủ thể được miễn trách nhiệm hình sự theo quy định hiện hành vẫn chưa bao quát đầy đủ các quan hệ thân thích trong thực tế đời sống gia đình, nên chưa thật sự bảo đảm tính nhân văn, nhân đạo của chính sách hình sự. Vì vậy, dự thảo đề xuất mở rộng nhóm đối tượng này, bao gồm bố mẹ nuôi, bố mẹ vợ/chồng, cha dượng, mẹ kế, con nuôi, con rể, con dâu, con riêng của vợ/chồng. 

Việc bổ sung các chủ thể nêu trên được cho là sẽ phản ánh đầy đủ hơn cấu trúc gia đình trên thực tế, phù hợp hơn với truyền thống ứng xử trong gia đình Việt Nam, đồng thời bảo đảm sự tương thích nhất định với các quy định của Bộ luật Dân sự và Luật Hôn nhân và gia đình về quan hệ nhân thân, quan hệ gia đình.

Như vậy, nếu đề xuất này được thông qua, những người thuộc nhóm quan hệ thân thích được mở rộng nêu trên sẽ không bị buộc phải tố giác hoặc có thể được miễn trách nhiệm hình sự về hành vi che giấu tội phạm trong các trường hợp luật định, trừ các ngoại lệ mà Bộ luật Hình sự quy định.

Theo đánh giá của Bộ Công an, chính sách này tuy thu hẹp phạm vi truy cứu trách nhiệm hình sự đối với hành vi không tố giác, che giấu tội phạm, nhưng là cần thiết nhằm bảo vệ các giá trị gia đình và truyền thống văn hóa của dân tộc.

Tuy nhiên, việc mở rộng diện miễn trách nhiệm hình sự này cũng có thể đặt ra yêu cầu cao hơn đối với cơ quan tiến hành tố tụng trong việc phát hiện, chứng minh tội phạm và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của người bị hại, nhất là trong các vụ án về kinh tế, tham nhũng, gian lận hoặc rửa tiền có yếu tố gia đình.

5. Đề xuất giảm các tội áp dụng hình phạt tử hình

Hiện nay, theo Bộ luật Hình sự 2015 còn 10 tội danh áp dụng hình phạt tử hình, bao gồm:

- Tội phản bội Tổ quốc (Điều 108)

- Tội bạo loạn (Điều 112)

- Tội khủng bố nhằm chống chính quyền nhân dân (Điều 113)

- Tội giết người (Điều 123)

- Tội hiếp dâm người dưới 16 tuổi (Điều 142)

- Tội sản xuất trái phép chất ma túy (Điều 248)

- Tội mua bán trái phép chất ma túy (Điều 251)

- Tội khủng bố (Điều 299)

- Tội chống loài người (điều 422);

- Tội phạm chiến tranh (điều 423)

Tuy nhiên, theo Bộ Công an, phạm vi áp dụng hình phạt tử hình trong Bộ luật Hình sự hiện hành vẫn còn tương đối rộng, chưa thực sự phù hợp với xu hướng thu hẹp án tử hình và các chuẩn mực quốc tế có liên quan.

Vì vậy, Bộ Công an đề xuất tiếp tục thu hẹp phạm vi áp dụng hình phạt này, theo hướng chỉ giữ lại án tử hình đối với các tội danh có tính chất đặc biệt nghiêm trọng, xâm phạm các khách thể đặc biệt quan trọng và gây hậu quả đặc biệt nặng nề đối với kinh tế, xã hội, an ninh và an toàn con người. Dự thảo hiện mới nêu định hướng sửa đổi, chưa xác định cụ thể các tội danh sẽ tiếp tục duy trì hình phạt tử hình.

Bên cạnh đó, dự thảo cũng đề xuất sửa đổi khoản 1 Điều 60 Bộ luật Hình sự theo hướng: nếu hết thời hiệu thi hành án đối với người bị kết án tử hình thì hình phạt tử hình sẽ được chuyển thành tù chung thân.

Dự thảo đề xuất sửa đổi theo hướng mở rộng phạm vi áp dụng hình phạt tiền đối với một số tội danh; đồng thời nâng mức phạt tiền ở một số nhóm tội có tính chất thu lợi bất chính cao, như các tội trong lĩnh vực sản xuất, kinh doanh, thương mại; thuế, tài chính, ngân hàng, chứng khoán, bảo hiểm; các tội khác xâm phạm trật tự quản lý kinh tế; tội phạm trong lĩnh vực công nghệ thông tin, mạng viễn thông...

Một điểm đáng chú ý là dự thảo đề xuất nâng gấp đôi mức phạt tiền đối với một số nhóm tội nêu trên. Theo Bộ Công an, mức phạt tiền tối thiểu hiện nay một triệu đồng với cá nhân (Điều 35 Bộ luật Jình sự 2015) và 50 triệu đồng với pháp nhân thương mại) (Điều 77 Bộ luật Hình sự 2015) còn tương đối thấp, chưa phù hợp với bối cảnh phát triển kinh tế - xã hội hiện nay, đồng thời chưa phản ánh đầy đủ sự thay đổi của mức lương cơ sở, thu nhập bình quân đầu người so với thời điểm ban hành các quy định trước đây. Bên cạnh đó, mức phạt tiền hiện hành cũng được cho là chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu tăng cường hiệu quả phòng, chống rửa tiền theo các khuyến nghị quốc tế.

Bộ Công an cũng cho rằng mức phạt tiền của một số tội danh hiện chưa tương xứng với tính chất, mức độ nguy hiểm của hành vi phạm tội và khoản thu lợi bất chính trên thực tế. Trong khi nhiều vụ án thuộc lĩnh vực kinh tế, tài chính, ngân hàng, chứng khoán, bảo hiểm hoặc công nghệ cao có giá trị thu lợi bất chính rất lớn, thậm chí lên tới hàng nghìn tỷ đồng, thì mức phạt tiền theo quy định hiện hành vẫn còn thấp, chưa bảo đảm tính răn đe và hiệu quả thu hồi tài sản bị tội phạm xâm hại.

Ngoài việc nâng mức phạt, dự thảo còn đề xuất mở rộng phạm vi áp dụng hình phạt tiền đối với một số trường hợp chưa được bao quát đầy đủ trong Bộ luật Hình sự hiện hành, trong đó có một số tội phạm thuộc nhóm tội về chức vụ. Đề xuất này được đặt ra nhằm thể chế hóa chủ trương tăng cường áp dụng hình phạt tiền, nâng cao hiệu quả thu hồi tài sản do tội phạm gây ra, đồng thời phù hợp với định hướng cải cách tư pháp và yêu cầu phòng, chống tham nhũng trong giai đoạn hiện nay.

7. Đề xuất mở rộng các tội phạt tiền thay phạt tù

Dự thảo đề xuất bổ sung quy định cho phép Tòa án quyết định áp dụng hình phạt tiền thay vì hình phạt tù đối với một số trường hợp phạm tội ít nghiêm trọng, nghiêm trọng, thậm chí một số trường hợp rất nghiêm trọng thuộc các nhóm tội nhất định do Bộ luật quy định.

Để được áp dụng cơ chế này, người phạm tội phải đáp ứng một số điều kiện chặt chẽ, như thành khẩn khai báo, ăn năn hối cải, tích cực hợp tác trong quá trình điều tra, truy tố, xét xử, đồng thời đã khắc phục toàn bộ hậu quả và bồi thường toàn bộ thiệt hại. Hiện nay, dự thảo mới nêu định hướng sửa đổi, chưa liệt kê cụ thể các tội danh sẽ được mở rộng áp dụng.

Theo Bộ Công an, Bộ luật Hình sự hiện hành đã xác định phạt tiền là một trong các hình phạt chính; Điều 35 cũng cho phép áp dụng hình phạt này đối với một số trường hợp nhất định. Tuy nhiên, về kỹ thuật lập pháp, Bộ luật hiện chủ yếu quy định theo hướng “có thể phạt tiền” hoặc “phạt tiền hoặc phạt tù”, mà chưa hình thành nguyên tắc mang tính khái quát, rõ ràng về việc trong những trường hợp nào Tòa án được quyết định áp dụng hình phạt tiền thay cho hình phạt tù.

Trong khi đó, khoản 2 Điều 38 Bộ luật Hình sự 2015 hiện mới chỉ ghi nhận một ngoại lệ khá hẹp, là không áp dụng hình phạt tù có thời hạn đối với người lần đầu phạm tội ít nghiêm trọng do vô ý và có nơi cư trú rõ ràng. Việc thiếu một quy định mang tính nguyên tắc như trên được cho là làm giảm tính thống nhất trong quyết định hình phạt, chưa tạo cơ chế đầy đủ để ưu tiên khắc phục hậu quả, bồi thường thiệt hại và thu hồi lợi ích bất hợp pháp, đồng thời khiến chính sách hình sự vẫn thiên về trừng phạt hơn là phục hồi và tái hòa nhập.

Vì vậy, theo đề xuất mới, Bộ luật Hình sự sẽ chuyển từ cách tiếp cận mang tính “có thể áp dụng” sang quy định chặt chẽ, rõ ràng hơn, qua đó tạo cơ sở pháp lý minh bạch cho Tòa án khi quyết định áp dụng hình phạt tiền thay vì hình phạt tù trong những trường hợp đủ điều kiện.

Theo Bộ Công an, chính sách này không chỉ góp phần giảm chi phí giam giữ, quản lý trại giam mà còn nâng cao hiệu quả thu hồi tài sản trong các vụ án có động cơ vụ lợi. Đối với xã hội và doanh nghiệp, việc mở rộng áp dụng phạt tiền thay phạt tù cũng có thể tạo điều kiện để người phạm tội, nhất là người phạm tội lần đầu, ít nguy hiểm, tiếp tục duy trì việc làm, chăm sóc gia đình và tái hòa nhập tốt hơn. Đồng thời, chính sách này cũng có thể giúp giảm nguy cơ gián đoạn hoạt động sản xuất, kinh doanh trong trường hợp người quản lý doanh nghiệp vi phạm nhưng đủ điều kiện xử lý bằng hình phạt tiền mà không cần cách ly khỏi xã hội.

Tuy nhiên, để chính sách này phát huy hiệu quả trên thực tế, cần đồng thời hoàn thiện cơ chế xác minh tài sản, thu nhập và bảo đảm thi hành án, tránh tình trạng bản án đã tuyên nhưng khó thực hiện do người phạm tội không còn khả năng thi hành hoặc tẩu tán tài sản.